‘Bewegwijzering is de kunst van het weglaten’

Na anderhalf jaar archieven doorspitten, met mensen praten en oud beeldmateriaal uitzoeken en bewerken, hadden René Walhout en Benjamin van der Velden het in eigen beheer uitgegeven eindproduct van al dat werk in handen: het boek ‘125 jaar bewegwijzering’. De bundel leidt de lezer langs de rijke geschiedenis van de Nederlandse bewegwijzering.

Toen ze in 2018 in hun vrije tijd begonnen met research voor het boek, wisten ze dat het een kluif zou worden. René Walhout, dossierhouder Bewegwijzering bij Rijkswaterstaat, dook in de voor hem makkelijk toegankelijke archieven en sprak met oudgedienden bij de ANWB die als warmbloedige encyclopedieën kennis over de geschiedenis van de bewegwijzering met hem deelden. Benjamin van der Velden, ontwerper bij Geonius en actief als bordenontwerper bij de Nationale Bewegwijzeringsdienst (NBd), bladerde vele edities door van de Kampioen, het ledenblad van de ANWB, opzoek naar leuke weetjes. Daarnaast akkerde hij zich door beeldbanken met oud beeldmateriaal. Hij wist met een tekenprogramma veel beeldmateriaal digitaal in volle glorie te herstellen waardoor het boek rijk geïllustreerd is.

De gedeelde fascinatie voor bewegwijzering bracht de twee mannen zo’n vijf jaar geleden samen. René: ‘Benjamin liep hier toen zijn afstudeerstage en al snel bleek dat we een gedeelde interesse hadden in de geschiedenis van bewegwijzering. We wakkerden elkaars enthousiasme aan. Het komt niet zo vaak voor dat je met iemand echt dieper kan ingaan op zo’n specifiek interessegebied.’ Benjamin: ‘Voor de meeste mensen zijn het gewoon borden, ook voor veel collega’s en wegbeheerders, maar wij zijn gefascineerd door het systeem áchter die borden. En door het feit dat we daarin in Nederland echt een pionier zijn geweest, en nog steeds zijn eigenlijk.’

Rijk verleden
Nederland heeft een rijk verleden op het gebied van bewegwijzering. De voortrekkersrol die we volgens beide heren alleen met de VS delen, wordt op grote afstand gevolgd door andere landen. René: ‘In andere landen zie je veel minder innovaties, daar hebben borden soms al vijftig jaar hetzelfde lettertype en dezelfde kleurcombinatie. Als je hier in Nederland alleen al kijkt naar de ontwikkeling in typografie op de borden, is dat ongekend. In de jaren dertig kwamen de eerste borden langs de snelwegen en die hadden in een mum van tijd een ander lettertype, dat is echt in rap tempo geëvalueerd. De ANWB heeft heel veel gedaan om de continuïteit en uniformiteit van de bewegwijzering te verbeteren.

‘In andere landen hebben borden soms al vijftig jaar hetzelfde lettertype en dezelfde kleurcombinatie. Als je hier in Nederland alleen al kijkt naar de ontwikkeling in typografie op de borden, is dat ongekend. ’

René Walhout

De meeste mensen realiseren zich niet dat er enorm boeiende wetenschap achter bewegwijzering zit. Technische menskunde maar ook psychologische inzichten over gedrag en kennis over hoe mensen informatie verwerken.’ Benjamin: ‘De ontwikkeling van het bordontwerp is bijzonder interessant – eigenlijk kan je er de geschiedenis van de mobiliteit aan aflezen. Zo waren de eerste wegwijzers in 1894 bedoeld voor fietsers: autoverkeer bestond nog niet. Met de groei van het autoverkeer zag je steeds grotere borden en kregen auto’s en fietsers eigen bewegwijzering. Als je de eerste bewegwijzering voor fietsers ziet van 125 jaar geleden, en kijkt waar we nu staan, dan kun je zien hoe complex het verkeer is geworden en hoe de mobiliteit van mensen een ongekende vlucht heeft genomen.’

Ontwikkelingen door de jaren
Als je je blik globaal over die 125 jaar laat glijden, dan is er een aantal keerpunten zichtbaar. De professionalisering van de ANWB bijvoorbeeld, die in 1931 een eigen bureau voor bewegwijzering kreeg. De grote modernisering in de jaren ‘60 van de vorige eeuw, toen Rijkswaterstaat een actieve speler werd op gebied van projecten en bordontwerp. En het zogeheten ‘redesign’, de totale herziening van het bordontwerp dat vanaf 1998 voor het eerst op de vernieuwde handwijzers-armen werd gebruikt. Benjamin: ‘Het nieuwe redesign lettertype en de open pijlvorm bleken in de hectiek van het verkeer minder goed leesbaar en herkenbaar. In 2014 is daarom besloten om bij de ontwerpvormgeving voor wat betreft lettertype en pijlvorm terug te gaan naar hoe het vroeger was.’

‘Als je de eerste bewegwijzering voor fietsers ziet van 125 jaar geleden, en je ziet waar we nu staan, dan kun je zien hoe complex het verkeer is geworden en hoe de mobiliteit van mensen een ongekende vlucht heeft genomen.’

Benjamin van der Velden

René: ‘Doordat de ANWB zijn monopoliepositie kwijtspeelde en wegbeheerders veel meer hun eigen plan gingen trekken, werden de borden steeds minder uniform en was er echt sprake van wildgroei in uiterlijk van de borden. Uiteindelijk hield vrijwel niemand zich meer aan de richtlijn. Daarom heeft een commissie van wijzen onderzoek gedaan hoe die wildgroei en versnippering zou kunnen worden tegengegaan. Dat leidde tot de oprichting van de NBd.’

Automatische piloot
René en Benjamin denken dat fysieke bewegwijzering ook in de toekomst nog relevant zal blijven, maar op een andere manier dan nu. René: ‘De technische innovaties op het gebied van digitale navigatie gaan razendsnel. Dat heeft al invloed op hoe we ons van A naar B verplaatsen; mensen zijn er afhankelijk van en hebben zelf een steeds minder goed richtingsgevoel en oriëntatie. Bewegwijzering heeft niet alleen een navigatiefunctie voor ter plekke onbekenden, maar ook een manoeuvrefunctie en bevestigingsfunctie voor mensen die wel ter plekke bekend zijn. Daardoor ontstaat een paradox; doordat we afhankelijker zijn van digitale navigatie, hebben we júist ook fysieke borden nodig om het gevoel van richting te behouden.

Pas als de in-car ontwikkelingen het toestaan dat we zowel op de snelweg als binnen de bebouwde kom volledig automatisch rijden, dus zonder menselijke chauffeur, heb je misschien helemaal geen borden meer nodig. Op zijn vroegst heb je het dan over 2070. Maar zelfs als we echt volledig op een automatische piloot gaan rijden, moet voor het moment dat systemen uitvallen een back-upsysteem nog wel zodanig zijn dat we daar echt op kunnen vertrouwen.’

Dilemma’s van morgen
Dat er voorlopig nog wel borden langs de wegen staan, betekent niet dat René en Benjamin verwachten dat er de komende jaren niet veel gaat veranderen. Benjamin: ‘De bevolking vergrijst, oudere verkeersdeelnemers recreëren meer en hebben dus ook andere behoeften als het gaat om bewegwijzering omdat zij zich bewegen in voor hen meer onbekende gebieden. Ook gaan we in de toekomst minder borden langs de weg zien waarop minder informatie staat dan nu. Die versobering staat dan weer haaks op de toename van bewegwijzering voor hoogwaardige fietsroutes en voor toeristen, dus daar zal een goede balans in gevonden moeten worden.

Het verwijderen van de verwijzing naar toeristische attracties ligt soms politiek gevoelig, maar we moeten daar kritisch op blijven. Is het echt nodig om een attractiepark al kilometers van tevoren op de borden te zetten, of voldoet een plaatsnaam? Minder is vaak meer; je kunt de informatie op de borden dan sneller lezen en die sneller verwerken. Nu is de praktijk vaak nog andersom. Goede bewegwijzering is de kunst van het weglaten, dat verandert niet in het digitale tijdperk.’

Het boek ‘125 jaar bewegwijzering’ is in de boekwinkel of online te bestellen en kost € 29,95.