Cadeaus van het verleden

Voor een historicus bestaat er niet zoiets als ‘nutteloze informatie’. Volgens Horst Boelema, medewerker bij het historisch archief van de ANWB, kan ‘elke snipper informatie het ontbrekende puzzelstukje zijn’. Samen met zijn collega’s wacht hem nog een flinke kluif: in het imposante ANWB-archief staan nog honderden dozen materiaal over bewegwijzering om uit te zoeken.

De ANWB heeft een lange historie. Vanaf de oprichting in 1883 ligt in de verschillende archieven de neerslag van de grote diversiteit aan activiteiten, producten en diensten van de vereniging. ‘Een deel daarvan is nog niet ontsloten’, zegt historicus Horst Boelema. ‘Dat betekent dat de inhoud van de dozen nog niet is geregistreerd, beschreven en van zoektermen of labels is voorzien.’

Horst maakt sinds vijf jaar deel uit van een team van vijf mensen die samen verantwoordelijk zijn voor het historisch archief dat niet alleen papier, maar ook foto’s en videomateriaal en talloze voorwerpen bevat, waaronder veel verschillende soorten bewegwijzeringsborden. Horst: ‘Er staan in totaal nog zo’n 2000 dozen in de kast die we uit moeten zoeken. Bewegwijzering is lange tijd een belangrijk onderdeel geweest van onze organisatie; zeker 200 dozen van die bulk gaat dan ook daarover. In de dozen zit rijp en groen door elkaar. Het is merendeels de neerslag van het werk van de medewerkers van Bewegwijzering vanaf de plaatsing van de eerste wegwijzer in 1894.’

En dan is alles nog niet eens gedigitaliseerd; er was lang geen applicatie om het digitale archief te beheren. Horst: ‘De invoering daarvan is nu in een vergevorderd stadium, dus dan begint het wikken en wegen van wat voorrang krijgt bij het digitaliseren. Veel stukken hebben in de tijd hun archiefwaardige functie verloren, maar stukken met een historische waarde zullen het predicaat ‘eeuwig bewaren’ krijgen. Voorlopig zijn wij nog wel even zoet.’

Speurwerk
In 1894 heeft de ANWB de eerste wegwijzer geplaatst en sinds die tijd is er een archief bijgehouden van alle afzonderlijke wegwijzers. Horst: ‘Het gaat om prachtig bronmateriaal, juist omdat alles zo in detail werd vastgelegd. Van alle oude handwijzers werden zogeheten stamboeken bijgehouden. Hierin werd precies genoteerd welk nummer bij welke paal hoorde, wanneer die geplaatst was en door wie, wat de status van het onderhoud was en de exacte gegevens van de locatie. Elke wegwijzer heeft zo een eigen, persoonlijke geschiedenis. Computers bestonden nog niet, dit was de manier om ervoor te zorgen dat de continuïteit en kwaliteit van bewegwijzering gewaarborgd werd. Dit systeem werd later vervangen door kaartsystemen en in de loop der tijd volledig geautomatiseerd.’

‘‘Ik schep er genoegen in om de archieven in te duiken. Telkens weer gaat er een wereld voor me open, het is zo ontzettend divers wat hier allemaal te vinden is.’’

Horst Boelema

Horst kwam vijf jaar geleden doelgericht aanwaaien bij de ANWB. ‘Ik ben een kind van de jaren 70, voor mij is de ANWB altijd een instituut van betekenis geweest. Bewegwijzering was voor mij als historicus een nieuw domein, maar alles waar je je in gaat verdiepen, wordt vanzelf interessant. Als leden een vraag stellen waar ik niet direct antwoord op heb, schep ik er genoegen in om de archieven in te duiken. Elke snipper informatie kan het ontbrekende puzzelstukje zijn. En telkens weer gaat er een wereld voor me open, het is zo ontzettend divers wat hier allemaal te vinden is.

Zo krijgen we regelmatig vragen over foto’s waarop bewegwijzering te zien is. Bijvoorbeeld een oude familiefoto met als achtergrond een wegwijzer. Mensen zoeken dan de exacte locatie, zodat ze de foto op een reünie nog een keer kunnen maken. Na het nodig speurwerk, kon ik de mensen verblijden met een antwoord. In plaats van een pittoresk dorpspleintje, was de plek nu veranderd in een druk verkeersplein – dus ze moesten wel even uitwijken voor het maken van de nieuwe foto.’

TomTom avant la lettre
De Kampioen, sinds jaar en dag het ledenblad van de ANWB, is een van de belangrijkste bronnen voor Horst. ‘Zeker de eerste jaren stond daar zo ongelooflijk veel informatie in. Mijn zoektocht begint altijd daar. De ANWB heeft door de jaren veel gepubliceerd in de vorm van tijdschriften, boeken en brochures. Zeker negentig procent van wat ooit gemaakt is, is bewaard gebleven. En er komt nog wekelijks iets bij; kinderen en kleinkinderen die na een overlijden de zolder opruimen en de meest fantastische vondsten doen. En wat dacht je van de winst door de hype van magneetvissen en metaaldetectoren? Er komen complete metalen wegwijzers uit sloten tevoorschijn.’

Elke wegwijzer heeft een eigen, persoonlijke geschiedenis. Computers bestonden nog niet, dit was de manier om ervoor te zorgen dat de continuïteit en kwaliteit van bewegwijzering gewaarborgd werd.

Horst denkt niet dat de aantrekkingskracht van de ANWB verbonden is met een voorbijgaande generatie. ‘Het blijft ook jongeren tot de verbeelding spreken. Zo benaderen vroege dertigers ons nog regelmatig omdat ze een reis willen overdoen die ze als kind met hun ouders hebben ondernomen.

Tot ver in de jaren 80 hadden we papieren reisbeschrijvingen voor populaire bestemmingen in Europa. De afdeling Informatieverstrekking (later landen- en regio-informatie) had een systeem waarbij routes in delen opgeknipt waren, verdeeld over afstanden die destijds gereden konden worden met auto, brom- of motorfiets of scooter. Door afzonderlijke gedeeltes van de routes te combineren, kon zo voor leden een volledig gepersonaliseerde reis worden samengesteld. Nietje erdoorheen, naam erop en het reisplan was compleet. Eigenlijk een TomTom avant la lettre. Al die kaarten en routebeschrijvingen zitten in ons historisch archief, tientallen dozen vol. Dit zijn echt cadeaus uit het verleden, het betekent veel voor mensen als ze nog één keer die reis kunnen maken waar ze zulke warme herinneringen aan hebben.’